सञ्चार त्यस्तो संयन्त्र हो जसको माध्यमबाट सबै मानवीय सम्बन्धले मस्तिष्कका सबै संकेतलाई निर्देशित गर्छ । मिडिया त्यो रूप र संस्था हो जहाँ विभिन्न विचार, सूचना र प्रवृत्तिहरूको आदानप्रदान गरिन्छ । मिडियाले सञ्चारका लागि समाज, समुदाय र देशका बीचमा प्रभावकारी स्थान सिर्जना गरेको हुन्छ । त्यसो त मिडिया सामाजिक सहमति र विवाद दुवैको जडसमेत मानिन्छ । सञ्चारविद् जेम्स क्यारी भन्छन्, संसारको उत्पत्ति प्रथमतः हाम्रा सांकेतिक कामबाट हुन्छ, त्यसपछि हामी त्यहाँ अस्तित्वका लागि संर्घष गर्न थाल्छौँ जहाँ मिडियाको उपस्थिति अनिवार्य छ ।
सत्य, न्याय, बदला र क्षमादानलाई सामूहिक हिंसाका लागि सामाजिक प्रतिक्रियाका रूपमा अर्थ्याइन्छ । द्वन्द्वपछिको पुनर्निर्माण प्रक्रियामा यी शब्द संवेगात्मक असन्तुष्टिको रूपमा पनि छलफल गरिन्छन् । न्याय जटिल तर स्वाभाविक मानवीय आवश्यकता हो । न्यायलाई मूलतः गलत कामका सहभागीलाई अपराधको प्रायश्चित गराउन गरिएको एक औपचारिक र क्रोधात्मक दण्डको प्रक्रियाका रूपमा समेत हेरिन्छ । दण्डका रूपमा न्यायको उपस्थिति अपराधको अनुपातका आधारमा गरिनुपर्ने एकथरीको राय छ । विशेषगरी, पीडित र पीडकका भिन्नताबीच संक्रमणकालीन न्याय अपर्याप्तमात्र होइन, असम्भवप्रायः हुन्छ । नेपालको प्रस्तावित सत्य निरुपण तथा मेलमिलाप आयोग पनि सत्यको खोजी गर्दै पीडितको घाउमा मह्लम लगाउने र पीडकलाई न्यायको कठघरामा उभ्याउनेतर्फउन्मुख हुन जरुरी छ ।
द्वन्द्व प्राकृतिक वा सामान्य दुवै हुनसक्छ, तर हिंसा मेलमिलापजस्तै एउटा रुचि हो । मिडियाले सामूहिक रूपमा द्वन्द्व न्यूनीकरणका लागि उपचारको कार्यसमेत गर्नसक्छ । द्वन्द्वविशेषज्ञ जनपल लेडरयाच भन्छन्, द्वन्द्वबाट पीडित नागरिकलाई उनीहरूको नोक्सानी र दुःख व्यक्त गर्न अवसर र स्थान दुवै चाहिन्छ, द्वन्द्वपछिको मेलमिलापका लागि यो अनिवार्य मानिन्छ । सो अवसर र स्थान उपलब्ध गराउने सबैभन्दा उपयुक्त माध्यम नै मिडिया हो । वास्तवमा मिडियाले पीडितमा रहेको हीनताबोध हटाई समाजमा घुलमिल हुन सिकाउँछ भने उनीहरूलाई न्यायको अनुभूतिसमेत गराउन सक्छ ।
मानवअधिकार, द्वन्द्व समाधान प्रक्रिया र मिडियाबीच अन्योन्याश्रित सम्बन्ध हुन्छ । सशस्त्र द्वन्द्वले सधैँ मानवअधिकार हनन् बढाउँछ । हत्या, अपहरण, बेपत्ता, काराबास, भौतिक सम्पत्तिको क्षतिजस्ता मानवअधिकार हनन्का घटनाले विभिन्न वर्ग, समूह, धर्म र जातिलाई राजनीतिक सहभागिताबाट टाढा राख्छ । त्यस्ता समूहले राज्यका विरुद्ध आवाज उठाउँछन् र द्वन्द्व चर्किंदै जान्छ । मानवअधिकार संरक्षण शान्तिस्थापनाको मेरुदण्ड हो । मानवअधिकारका विषयमा सूचना सम्प्रेषण गरी मिडियाले शान्तिप्रक्रियालाई प्रत्यक्ष सहयोग गर्न सक्छन् ।
मानवअधिकारको प्रभावकारी संरक्षण जहिले पनि न्यायसँग सम्बन्धित हुन्छ । न्यायसंगत समाजमा मात्र मानवअधिकारको रक्षा हुनसक्छ । यस अर्थमा मानवअधिकारको रक्षासँग आबद्ध राजनीतिक व्यवस्थापनले मात्र देशमा दीर्घकालीन शान्तिस्थापना गर्न सक्छ । त्यसैगरी, मानवअधिकारवादी विधि अपनाएको खण्डमा द्वन्द्वको प्रमुख कारण पत्ता लाग्न सक्छ र त्यसले द्वन्द्व समाधानलाई समेत सम्बोधन
